Hanes Tref

Mae’r cofnod cynharaf o gymuned yn Abermaw mewn arolwg wedi’i gomisiynu gan y Frenhines Elizabeth I yn 1565 yn datgan “Abermowe, being likewise a haven having no habitation, but only foure howses whereof there are owners Res ap Res; Haryy ap Eden; Thomas ap Edward and John ap Howard Goche..” (mae Abermaw yn debyg i hafan heb drigfan, gyda phedwar tŷ yn unig lle mae perchnogion Res ap Res; Haryy ap Eden; Thomas ap Edward a John ap Howard Goche.)  

Nid oes llawer mwy o wybodaeth ynglŷn ag Abermaw cyn blynyddoedd cynnar y 18fed Ganrif. Ehangwyd gwaith llongau arfordirol rhwng 1770 ac 1820 ac roedd yr Afon Mawddach yn ganolfan pennaf ar gyfer adeiladu cychod. Mae cofnodion yn dangos fod cyfanswm o 138 o longau wedi’u hadeiladu ar yr afon rhwng 1770 a 1790. Daeth Meirionnydd i fod yn un o’r canolfannau pennaf ar gyfer diwydiant gwlân ac roedd hwn yn cael ei gludo o borthladd Abermaw.

Ehangwyd Abermaw fel tref arfordirol yn ystod y blynyddoedd yma gyda’r datblygiadau cynnar wedi’u canoli o gwmpas yr harbwr a’r graig. Mae bythynnod Ruskin yn ddyddiedig o 1875. Adeiladwyd Tŷ Gwyn y Bermo, ar y cei, rhwng 1460 a 1485. Adeiladwyd Tŷ Crwn yn 1834 fel tŷ cloi’r dref. Mae’r waliau yn 2 droedfedd o drwchus.

Adeiladwyd Rheilffordd Cambrian a’r draphont yn 1867 a herodr hyn yn oes newydd i Abermaw fel cyrchfan glan môr. Tyfwyd poblogrwydd Abermaw gan fod yr ardal yn mwynhau hinsawdd eithaf mwyn ac yn cael ei amgylchu gan olygfa syfrdanol de Eryri.

Hugh G Roberts